Φόρο...γνώμες: Μαύροι Κύκνοι, Φοροδιαφυγή και Δημοσιονομικός Κίνδυνος - Η Ελληνική Περίπτωση σε Ευρωπαϊκή Σύγκριση

Η φοροδιαφυγή αποτελεί έναν από τους πλέον υποτιμημένους παράγοντες δημοσιονομικού κινδύνου στις σύγχρονες οικονομίες.

Παρότι αντιμετωπίζεται συνήθως ως διαχειριστικό πρόβλημα φορολογικής συμμόρφωσης, στην πραγματικότητα συνιστά διαρθρωτική αδυναμία που επηρεάζει την αξιοπιστία των δημοσιονομικών προβλέψεων και αυξάνει την ευπάθεια μιας οικονομίας σε απρόβλεπτα σοκ.

Υπό το θεωρητικό πλαίσιο των Μαύρων Κύκνων (Taleb), η φοροδιαφυγή λειτουργεί ως μη παρατηρούμενος συσσωρευμένος κίνδυνος.

Θεωρητικό πλαίσιο: φοροδιαφυγή και συστημικός κίνδυνος

Οι Μαύροι Κύκνοι δεν οφείλονται σε μεμονωμένα γεγονότα, αλλά στην αλληλεπίδραση:

• • ελλιπών δεδομένων,
  • λανθασμένων υποθέσεων κανονικότητας, θεσμικών στρεβλώσεων.

Η φοροδιαφυγή αλλοιώνει τη βάση δεδομένων πάνω στην οποία σχεδιάζεται η δημοσιονομική πολιτική. Τα κράτη εκτιμούν έσοδα, πρωτογενή πλεονάσματα και βιωσιμότητα χρέους στηριζόμενα σε υποεκτιμημένα φορολογικά κενά, γεγονός που καθιστά τις προβλέψεις εγγενώς εύθραυστες.

■ Το κενό ΦΠΑ ως ποσοτικός δείκτης

Το VAT gap αποτελεί έναν από τους λίγους συγκρίσιμους δείκτες φοροδιαφυγής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Εκφράζει τη διαφορά μεταξύ δυνητικών και πραγματικών εσόδων από ΦΠΑ, ως ποσοστό των δυνητικών εσόδων.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι:

Η Ελλάδα το 2019 κατέγραφε κενό ΦΠΑ περίπου 24%, υπερδιπλάσιο του μέσου όρου της ΕΕ, το 2023 το ποσοστό μειώθηκε στο 11,4%, ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαμορφώνεται κοντά στο 9,5%.

Το συνοδευτικό γράφημα αποτυπώνει τη σημαντική βελτίωση, αλλά και το γεγονός ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να κινείται οριακά υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

■ Διαχρονικές διαρθρωτικές αιτίες στην Ελλάδα

Η υψηλή φοροδιαφυγή στην Ελλάδα δεν είναι συγκυριακό φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα μακροχρόνιων θεσμικών χαρακτηριστικών:

1. Πολυπλοκότητα και κανονιστική αστάθεια

Το ελληνικό φορολογικό σύστημα χαρακτηρίζεται από:

• • συχνές μεταβολές συντελεστών,
  • πολλαπλές εξαιρέσεις και ειδικά καθεστώτα,
  • υψηλό διοικητικό κόστος συμμόρφωσης.
  • Η πολυπλοκότητα αυξάνει τα κίνητρα απόκρυψης και μειώνει την αποτελεσματικότητα των ελέγχων.

2. Χαμηλή θεσμική εμπιστοσύνη

Η σχέση φορολογούμενου–κράτους παραμένει προβληματική. Η αντίληψη περί άνισης κατανομής φορολογικών βαρών μειώνει τη φορολογική συμμόρφωση και ενισχύει την άτυπη οικονομία.

3. Δομή της παραγωγής

Η Ελλάδα εμφανίζει:

• • υψηλό ποσοστό αυτοαπασχολούμενων,
  • κυριαρχία πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Σε σχέση με χώρες της Βόρειας Ευρώπης, αυτό συνεπάγεται χαμηλότερη διαφάνεια συναλλαγών και μεγαλύτερη δυσκολία ελέγχου.

4. Παραοικονομία και κατανομές «παχιών ουρών»

Η ελληνική παραοικονομία παρουσιάζει χαρακτηριστικά fat tails: 

περιορισμένος αριθμός περιπτώσεων μεγάλης κλίμακας φοροδιαφυγής προκαλεί δυσανάλογες απώλειες εσόδων. Τα συμβατικά μοντέλα κινδύνου αποτυγχάνουν να ενσωματώσουν αυτές τις ακραίες τιμές.

■ Φοροδιαφυγή και μακροοικονομικά σοκ

Σε περιόδους ανάπτυξης, οι επιπτώσεις της φοροδιαφυγής αποκρύπτονται. Ωστόσο, σε περιβάλλον:

• • ύφεσης,
  • αύξησης επιτοκίων,
  • περιορισμένης πρόσβασης σε αγορές,
  • η απόκλιση μεταξύ προβλεπόμενων και πραγματικών εσόδων διευρύνεται απότομα. Το αποτέλεσμα είναι η ανάγκη για δημοσιονομική προσαρμογή υπό πίεση, δηλαδή η κλασική συνθήκη εκδήλωσης ενός Μαύρου Κύκνου.

■ Από τη βελτίωση των δεικτών στην αντι-ευθραυστότητα

Η μείωση του κενού ΦΠΑ στην Ελλάδα τα τελευταία έτη υποδηλώνει βελτίωση της εισπρακτικής ικανότητας, κυρίως μέσω:

• • ψηφιοποίησης συναλλαγών,
  • διασταύρωσης δεδομένων,
  • περιορισμού της αδήλωτης δραστηριότητας.

Ωστόσο, η βιώσιμη μείωση του κινδύνου απαιτεί:

• • απλούστερο φορολογικό πλαίσιο,
  • σταθερότητα κανόνων,
  • διεύρυνση της φορολογικής βάσης.

Αυτά τα χαρακτηριστικά μετατρέπουν ένα φορολογικό σύστημα από εύθραυστο σε αντι-εύθραυστο, μειώνοντας την πιθανότητα απότομων δημοσιονομικών εκτροχών.

■ Συμπέρασμα

Η φοροδιαφυγή συνιστά έναν μη εμφανή αλλά κρίσιμο παράγοντα δημοσιονομικού κινδύνου. Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι η υποτίμησή της μπορεί να ενισχύσει την πιθανότητα κρίσεων υψηλού αντίκτυπου. Η σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στο κενό ΦΠΑ είναι θετική εξέλιξη, αλλά δεν αναιρεί τις διαρθρωτικές αδυναμίες.

Σε όρους οικονομικής ανάλυσης, οι Μαύροι Κύκνοι δεν είναι εξωγενή ατυχήματα. Είναι το αποτέλεσμα συστηματικής υποεκτίμησης εσωτερικών κινδύνων — και η φοροδιαφυγή παραμένει ένας από τους σημαντικότερους.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - Οικονομολόγος

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτής